Op deze pagina
In één huishouden in Kaapstad kunnen drie verschillende vragen over staatsburgerschap spelen. Een Duitse ingenieur heeft sinds 2021 een permanente verblijfsvergunning en wil weten wanneer zij kan naturaliseren. Haar man is in Durban geboren, werd in 2012 Brits staatsburger zonder het Zuid-Afrikaanse ministerie van Binnenlandse Zaken te vragen of hij zijn staatsburgerschap mocht houden, en gaat er sindsdien van uit dat hij het kwijt is. Hun dochter is in 2022 in Kaapstad geboren, en niemand weet precies wat haar status is.
De ingenieur kan aanvragen zodra zij als houder van een permanente verblijfsvergunning vijf jaar gewoonlijk in Zuid-Afrika heeft verbleven, zonder in een van die jaren langer dan 90 dagen in het buitenland te zijn geweest. Haar man heeft zijn staatsburgerschap nooit verloren: het Zuid-Afrikaanse Constitutioneel Hof heeft de regel die het hem zou hebben ontnomen, ongeldig verklaard, en bepaald dat iedereen die erdoor werd getroffen, wordt geacht het nooit te hebben verloren. En omdat hij op de dag van haar geboorte staatsburger was, is hun dochter Zuid-Afrikaans staatsburger door geboorte.
Elk antwoord volgt uit de South African Citizenship Act 88 of 1995, zoals gewijzigd, en elk hangt af van een datum: de datum van een geboorte, de datum waarop de permanente verblijfsvergunning werd toegekend, de datum waarop een andere nationaliteit werd aangenomen.
De drie routes naar het Zuid-Afrikaanse staatsburgerschap vergeleken
| Door geboorte | Door afstamming | Door naturalisatie | |
|---|---|---|---|
| Voor wie | Wie in Zuid-Afrika of in het buitenland is geboren uit een ouder die op het moment van de geboorte Zuid-Afrikaans staatsburger was | Wie vóór 2013 staatsburger door afstamming was, of een buiten Zuid-Afrika geboren kind dat onder de Children’s Act door een Zuid-Afrikaanse staatsburger is geadopteerd | Een buitenlander met een permanente verblijfsvergunning |
| Plaats in de wet | Artikel 2 | Artikel 3 | Artikelen 4 en 5 |
| Wat de doorslag geeft | De status van de ouder op de dag van de geboorte | De status van vóór 2013, of de adoptie met een geregistreerde geboorte | Verblijf, gedrag, taal en een besluit van de minister |
| Wat het bruikbaar maakt | Een geregistreerde geboorte; een geboorte in het buitenland wordt bij Binnenlandse Zaken geregistreerd | De geregistreerde geboorte, en bij een geadopteerd kind de adoptiebeschikking | Een naturalisatiecertificaat, afgegeven na een verklaring van trouw |
Staatsburgerschap door geboorte
Een kind van een Zuid-Afrikaanse ouder is staatsburger door geboorte, of de geboorte nu in Johannesburg of in München plaatsvindt. Dat is de regel sinds 1 januari 2013, toen de South African Citizenship Amendment Act 17 of 2010 in werking trad. Vóór die datum was een in het buitenland geboren kind van een Zuid-Afrikaanse ouder staatsburger door afstamming, en daarom gebruiken oudere documenten en ouder advies dat label nog steeds. Een geboorte in het buitenland moet bij Binnenlandse Zaken worden geregistreerd voordat het kind Zuid-Afrikaanse documenten kan krijgen, en dat is de stap die gezinnen het vaakst laten liggen.
Voor kinderen die in Zuid-Afrika zijn geboren uit ouders die geen staatsburger zijn:
- Ouders met een permanente verblijfsvergunning. Het kind komt op zijn achttiende in aanmerking om staatsburger door geboorte te zijn, mits het van de geboorte tot die datum in Zuid-Afrika heeft gewoond en de geboorte is geregistreerd.
- Ouders zonder permanente verblijfsvergunning. Het kind kan op zijn achttiende het staatsburgerschap aanvragen, onder dezelfde twee voorwaarden. Dit is een aanvraag, geen automatische status.
Een in Zuid-Afrika geboren kind dat geen andere nationaliteit heeft en ook geen recht op een andere nationaliteit, is staatsburger door geboorte zodra de geboorte is geregistreerd.
Staatsburgerschap door afstamming
Sinds 1 januari 2013 geldt afstamming voor twee situaties. Wie vóór die datum al staatsburger door afstamming was, behoudt die status. En een buiten Zuid-Afrika geboren kind dat onder de Children’s Act door een Zuid-Afrikaanse staatsburger is geadopteerd, is staatsburger door afstamming, mits de geboorte is geregistreerd onder de Births and Deaths Registration Act.
Staatsburgerschap door naturalisatie
Dit is de route voor een buitenlander die van Zuid-Afrika zijn thuis heeft gemaakt. Op grond van artikel 5 van de wet kan de minister van Binnenlandse Zaken een naturalisatiecertificaat afgeven aan een meerderjarige die:
- een permanente verblijfsvergunning heeft;
- direct voorafgaand aan de aanvraag ten minste vijf jaar onafgebroken gewoonlijk in Zuid-Afrika heeft verbleven (ordinarily resident);
- van goed gedrag is en van plan is in Zuid-Afrika te blijven wonen;
- kan communiceren in een van de 12 officiële talen van Zuid-Afrika, sinds de Zuid-Afrikaanse Gebarentaal in juni 2026 de twaalfde werd;
- voldoende kennis heeft van de verantwoordelijkheden en voorrechten van het staatsburgerschap; en
- staatsburger is van een land dat dubbele nationaliteit toestaat, of afstand doet van die nationaliteit en dat aantoont.
De Citizenship Regulations, de uitvoeringsregels bij de wet, voegen een harde grens voor reizen toe: wie in een van die vijf jaren langer dan 90 dagen buiten Zuid-Afrika was, komt niet in aanmerking. De wet eist sinds 2013 vijf jaar; in de Regulations van 2012 stond 10 jaar, en een wijziging van 7 juli 2023 heeft ze weer met de wet in overeenstemming gebracht.
Twee details zetten mensen op het verkeerde been. Tijd in Zuid-Afrika op een tijdelijk visum telt volgens de wet niet als verblijf, dus de klok gaat in feite pas lopen bij de permanente verblijfsvergunning. Daarom weegt de datum waarop uw permanente verblijfsvergunning werd toegekend zo zwaar. En wie is afgewezen, kan pas opnieuw aanvragen als er ten minste een jaar is verstreken sinds hij van het besluit in kennis is gesteld. De echtgenoot of echtgenote van een Zuid-Afrikaanse staatsburger heeft een eigen naturalisatieroute op grond van artikel 5(5), maar de Regulations stellen de verblijfsperiode daarvoor op 10 jaar, dus die route is zelden sneller.
Na goedkeuring ondertekent de aanvrager een verklaring van trouw (declaration of allegiance) voordat het certificaat wordt afgegeven, en kan hij daarna een Zuid-Afrikaans identiteitsdocument en paspoort aanvragen.
Staatsburgerschap behouden: dubbele nationaliteit na de uitspraak van 2025
Bijna 30 jaar lang ontnam artikel 6(1)(a) van de wet het staatsburgerschap aan elke meerderjarige Zuid-Afrikaan die vrijwillig een andere nationaliteit aannam zonder eerst van de minister toestemming te hebben gekregen om het te behouden.
Op 6 mei 2025 verklaarde het Constitutioneel Hof in Democratic Alliance v Minister of Home Affairs (CCT 184/23) artikel 6(1)(a) ongeldig vanaf de afkondiging op 6 oktober 1995, en bepaalde het dat staatsburgers die hun staatsburgerschap op grond daarvan verloren, worden geacht het niet te hebben verloren. De samenvatting van de uitspraak door het Constitutioneel Hof zet de beslissing uiteen.
- Niet iedereen valt eronder. Volgens Binnenlandse Zaken helpt de uitspraak niet wie formeel afstand heeft gedaan van het Zuid-Afrikaanse staatsburgerschap, wat sommige landen eisen voordat zij iemand naturaliseren, en evenmin wie het vóór 6 oktober 1995 onder oudere wetgeving verloor.
- Het bevolkingsregister kan nog onjuist zijn. Binnenlandse Zaken opende op 24 november 2025 het Citizenship Reinstatement Portal, een onlineportaal waar iemand die als ‘verloren’ staatsburger te boek stond, zijn identiteit online verifieert, waarna de registratie wordt gecorrigeerd. De veelgestelde vragen over het herstel van het staatsburgerschap leggen uit wie in aanmerking komt. Herstel levert geen paspoort op; dat is een aparte aanvraag bij een kantoor van Binnenlandse Zaken of een Zuid-Afrikaanse vertegenwoordiging in het buitenland, waarover ons artikel over de dienstencentra van Binnenlandse Zaken in het buitenland meer vertelt.
- Kinderen kunnen geraakt zijn. Een kind dat werd geboren terwijl een ouder ten onrechte te boek stond als iemand die het staatsburgerschap had verloren, is staatsburger door geboorte, zoals in het huishouden hierboven. De geboorte moet nog wel worden geregistreerd.
Binnenlandse Zaken verwacht bovendien dat Zuid-Afrikaanse staatsburgers, ook zij met een dubbele nationaliteit, Zuid-Afrika in- en uitreizen met een Zuid-Afrikaans paspoort.
Hoe het staatsburgerschap nog verloren kan gaan
De uitspraak van 2025 maakte een einde aan het automatische verlies bij het aannemen van een andere nationaliteit. De andere gronden bleven bestaan:
- Afstand. Een staatsburger die een andere nationaliteit heeft of op het punt staat die aan te nemen, kan in een formele verklaring afstand doen van het Zuid-Afrikaanse staatsburgerschap. Zijn minderjarige kinderen kunnen het dan ook verliezen als de andere ouder geen staatsburger is.
- Buitenlandse krijgsdienst in oorlogstijd. Het staatsburgerschap gaat verloren voor iemand met een dubbele nationaliteit die dient in de strijdkrachten van een ander land terwijl dat land in oorlog is met Zuid-Afrika, en voor een staatsburger door naturalisatie die onder de vlag van een ander land strijdt in een oorlog die Zuid-Afrika niet steunt.
- Ontneming door de minister. De minister kan een genaturaliseerde staatsburger het staatsburgerschap ontnemen als het certificaat is verkregen door fraude, een valse voorstelling van zaken of het verzwijgen van een wezenlijk feit, of in strijd met de wet is afgegeven. Bij iemand met een dubbele nationaliteit kan dat na een gevangenisstraf van 12 maanden of meer, in welk land ook, voor een misdrijf dat ook in Zuid-Afrika strafbaar is, of wanneer de minister ervan overtuigd is dat dit in het algemeen belang is. Ontneming is een besluit dat de minister moet nemen en rechtvaardigen; het gebeurt nooit van rechtswege.
Voordat u aanvraagt
De meeste vragen over staatsburgerschap staan of vallen met een document waarvan iemand aanneemt dat het bestaat: een geregistreerde geboorte in het buitenland, de datum waarop de permanente verblijfsvergunning werd toegekend, een reisgeschiedenis die onder de 90 dagen per jaar blijft. Dat eerst nagaan is goedkoper dan het gat pas na een afwijzing ontdekken. Onze begeleiding bij het Zuid-Afrikaanse staatsburgerschap begint daar: met de route die bij uw gezin past en het bewijs dat die route onderbouwt.
Oorspronkelijk gepubliceerd
